Ayaz Ishaki (Gayaz Ishaki, Türkiye'de Ishaki Idilli) mümtaz Tatar yazari, gazeteci ve cemaat hâdimi, Tatar halkinin Millî Kurtulus Hareketinin en önde gelen faal ve yorulmaz mücahitlerindendir. 23 Subat 1878 yilinda Yavsirme Köyünde (simdiki Tataristan'da) bir ruhanî aile de dünyaya gelmistir. Çistay ve Kazan medreselerinden sonra 1898 -1902 yillarinda Kazan Uçitelskaya Skola'sinda tahsil görmüstür. Talebelik devrinde Ishaki, ihtilâl hareketine aktif olarak istirak etmis, 1905'te gizli siyasi "Tang'çilar" teskilâtinin kurucularindan olmustur. "Tangçilar" adi, "Tang" sonralari "Tang Yildizi"na çevrilmis olan bir gazete adi bu zümreye takilmistir. Is haki de bu gazetelerin fiilî basmuharriri olmustur. "Tang" ve "Tang Yildizi" sosyalist yönlü olarak Rus Çarliginin ihtilâl yoluyla devrilmesi taraftan olmustur. Böylece "Tangçilar" teskilâti, Ruslarin SR (Sosyalist Revalüasyoner) programi prensibinde hareket etmistir.
1905 yilinda Nijniynovgorod sehrinde I. Bütün Rusya Müslümanlari (Ihtilâlden önceki) Kurultayina Ishaki, Tatar Radikal Milliyetçi Grubu basinda yönetici olarak katilmistir. Ayaz Ishaki konusmasinda "Liberalizm" ve "Ittifak" adiyla toplanmis olan daha önceki teskilâtin aleyhine ve bu Liberallerin "Rus Kadetleri" ile müsterek olan programlarinin Kültür Birligi olarak kabul edilmesini talep etmistir. Kadet, "KD -Ruslarin Konstitüsyonel Demokrat Partisi'dir"

Ihtilâl hareketlerinde bulunmasi yüzünden Ishaki, uzun yillar boyunca hapishanelerde, Arhangil ve Vologda vilayetlerinde sürgünde kalmistir. Sürgünden dönünce, Tatarlarin maddi yardimlari ile 1913 yilinda Petrograd'da "IL" gazetesini kurmus, bu gazete 1914 yilinda Moskova'da çikarilmistir. Sonralari Ishaki, Sosyalist ideoljiden ve politik radikalizmden uzaklasmistir. "IL" de sosyalist zihniyetlerden arinmis olup, Millî organ olarak gelismistir. "IL" ve "SÖZ" gazeteleri aralikli olarak " 11 Nisan 1918 yilina kadar devam etmis ve Sovyet Rus hükümetince kapatilmistir.
Ayaz Ishaki, parlak gazeteci oldugu gibi, kabiliyetli yazar ve dramaturg da olmustur. Gazetecilik ve siyasi hareketleri ile birlikte 1897 -1918 yillari arasinda 29 yüksek kaliteli edebî eser yazmis ve tabiî olarak Sovyetler Birligi'nde bu eserler ortadan kaldirilmis olup, halktan gizli tutulmaktadir.
Çarligin devrilmesinden sonra Ishaki, faal olarak Rusya Müslümanlarinin Millî Hürriyetleri hareketine katilmistir. O, Mayis 1917'de, Moskova I. Bütün Rusya Müslümanlari Kurultayinin ve Kazan'daki II. Kurultayi organize edenlerdendir. O, Türk Halklarinin Birligini her seyin üstünde tutmus ve siyasî görülerini de bu yönde gelistirmistir. O, Rusya'daki Müslüman Halklarinin Millî - Medenî Muhtariyeti'nin kesin bir taraftan idi. Ufa sehrinde kurulmus olan Iç Rusya ve Sibirya Müslümanlari Millet Meclisi'nde Moskova Meb'usu ve Temsilcisi idi.
Ishaki, Iç Rusya ve Sibirya Türk-Tatarlari Millî-Medeni Muhtariyeti 'nin Disisleri Vekili olarak seçilmisti. Rusya' da Bolseviklerin yerlesmesinden sonra, O, bu sifatiyle, Avrupa'da vukubulacak olan Sulh Konferansi'na istirak etmek için Mümessil olarak da seçilmis oldugundan Avrupa'ya gitmesi gerekiyordu. Bu vazifesini yerine getirmek üzere Uzak Dogu yolu ile, bir müddet Japonya'da kaldiktan sonra Avrupa'ya geçmistir.
Rusya'da Bolseviklerin yönetimi ele almalarindan sonra, Ishaki vatanina geri dönmemis. Zaten komünist rejime karsi tutumda olmasi yüzünden O, Ihtilâl Mahkemesine verilmis, kogusturma altinda olmustur. Avrupa'da mülteci olarak kaldiginda: Paris, Ber lin, Varsova ve Türkiye'de yasamistir.

O, bu devrede de çok faal siyaset yürütmüstür. Özellikle Rus idaresinin her türlü rejiminin Gayri Rus milletlerin Millî haklarini tanimadiklari tecrübesini edinmis olarak, Idil-Ural istiklal fikrini savunmus ve bu fikrin organi olarak da "Millî Yol" dergisini kurmustur.

1928 yilindan itibaren aylik "Millî Yol", 1930'dan 1939 yilinda çikan II. Dünya Savasina kadar bu mecmua "Yanga Millî Yol" adiyla devam etmistir. 1935 yilinda Mukden sehrinde, Uzak Dogu'da yasayan Türk-Tatarlarin Millî organi olarak da "Milll Bayrak" gazetesini kurmustur, bu gazete de 1945 yilinin Agustos ayinda Japonlarin maglûbiyetine kadar devam etmistir.
1931 yilinda Kudüs'teki Müslüman Kurultayi'na istirak ederek, ilindeki Müslümanlari temsil etmistir.
Ayaz Ishaki, 22 Temmuz 1954 yilinda Ankara'da vefat etmis, vasiyetine göre, Istanbul'da Edirnekapi Sehitligi'ne defnedilmistir

1-Bu bilgiler az bir degisiklikle T. Davletsin: "Sovetskiy Tataristan", 1974 (Sovyet Tataristani), London ve München, s. 66-67'den alindi.
2-Mesruti Monarsi taraftari olan bir gruptur. "ITTIFAK" adiyla birlesen Mesruti Monarsi taraftari Müslümanlar grubudur.
3-Bu gazeteler "zararli yayini" dolayisiyle Çar rejimi tarafindan birçok de- falar men edilerek kapatilmislardir.